Σταύρος Ξαρχάκος (αριστερά) και Κώστας Φέρρης (δεξιά). Πηγή εικόνας
Ένα τραγούδι φτάνει για να μιλήσεις στις καρδιές του κόσμου παντοτινά; Ναι αν μιλάμε για το «Ήτανε μια φορά» σε στίχους του Κώστα Φέρρη και μουσική του Σταύρου Ξαρχάκου.
Ο Φέρρης, γεννημένος στις 18 Απριλίου 1935 στο Κάιρο της Αιγύπτου, με κυπριακές και λιβανέζικες καταβολές έχει το τραγούδι στο αίμα του. Το έδειξε απ’ το ξεκίνημά του με τη πρώτη ταινία του μικρού μήκους, «Τα ματόκλαδά σου λάμπουν» (1961) και τη μετέπειτα διαδρομή του, με κορωνίδα το «Ρεμπέτικο» (1983).
Μετά την Παρισινή περίοδό του, όπου συνδιαλέγεται με διεθνείς προσωπικότητες του σινεμά και των τεχνών, επιστρέφει στην Ελλάδα το 1972.
Ο Δημήτρης Ποντίκας ετοιμάζεται να καινοτομήσει, τότε, παρουσιάζοντας την τηλεοπτική σειρά «Οι Έμποροι των Εθνών» βασισμένη στο ομώνυμο έργο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Για πρώτη φορά διασκευάζεται για τέτοιο σκοπό ελληνικό έργο…
Η σειρά προβλήθηκε τον Οκτώβρη του 1973 και μετά από 52 επεισόδια έριξε αυλαία περίπου ένα χρόνο αργότερα. Τρομαχτική η επιτυχία της, λέγεται ότι οδήγησε σε φινάλε τον θρυλικό «Άγνωστο Πόλεμο» που προβάλλονταν στο δεύτερο κρατικό κανάλι, αυτό της ΥΕΝΕΔ. Κρίμα που δεν σώθηκαν, έστω στιγμές της.
Από το 14ο επεισόδιο η σκηνοθεσία πέρασε στα χέρια και τη ματιά του Φέρρη. Όμως, παρά τις κινηματογραφικές δάφνες του, η μεγάλη στιγμή του στην σειρά ήταν αυτή του στιχουργού του τραγουδιού των τίτλων…που ερμήνευσε ο Κρητίκαρος της Ελλάδας, Νίκος Ξυλούρης.
Μέσα στη δικτατορία ο Ψαρονίκος ήταν η φωνή του ελεύθερου τόπου, και παρά τη λογοκρισία, αντάριαζε το μέταλλο του παντού.
«Ήτανε μια φορά» ο τίτλος του τραγουδιού, μ’ αυτό το, «ένα Σαββάτο βράδυ μια Κυριακή,» να έρχεται απ’ τα έγκατα του τραγουδιού της παράδοσης του Μαλακάση κι απ’ τα σπλάχνα του τρόπου του Παπαδιαμάντη.
Το τραγούδι συμπεριλήφθηκε στο δίσκο «Συλλογή» του Ξυλούρη και του Ξαρχάκου που κυκλοφόρησε στη μεταπολίτευση…
Σύμφωνα με την Ουρανία Ξυλούρη: «Το Νίκο τον ξύπνησαν και τον κατέβασαν στο στούντιο χωρίς πρόβες, χωρίς τίποτα, για να ηχογραφήσει. Το έβγαλε με τη μία, είναι αυτή η εκτέλεση που γνωρίζουμε όλοι. Ένα-δυο λαθάκια (π.χ. όταν τραγουδά: κι εμένανε μ’ αφήνεις, αντί “αφήνει - που έχει νόημα βάσει των προηγούμενων στροφών) οφείλονται στην κόπωση. Ο Νίκος τα πρόσεξε αργότερα και ζήτησε από το φίλο και συνεργάτη του να το ξαναηχογραφήσουν. Ο Ξαρχάκος όμως του απάντησε: Όπως το είπες τώρα, δεν πρόκειται να το ξαναπείς».
Η μπαλάντα του κυρ Μέντιου (πρωτότυπος τίτλος: Ἡ Μπαλάντα Τοῦ Κυρ Μέντιου) είναι ποίημα του Κώστα Βάρναλη, το οποίο συμπεριλήφθηκε στην ποιητική συλλογή Τα Ποιητικά, το 1956, από τον εκδοτικό οίκο Κέδρος. Το ποίημα αποτελείται από 26 στροφές και 104 στίχους.
Πρόκειται για ένα από τα πιο δημοφιλή ποιήματα του ποιητή. Είναι μια σατιρική αφήγηση, λαϊκού και επαναστατικού χαρακτήρα. Ο ήρωας του ποιήματος είναι ο κυρ Μέντιος (γαϊδούρι), που παραλληλίζεται με τον σκλαβωμένο άνθρωπο, τον αδιαμαρτύρητο, τον υπομονετικό. Ο Βάρναλης, στο ποίημα του, προσπαθεί να αφυπνίσει τον λαό μέσω αυτής της σάτιρας.
Το ποίημα απέκτησε δημοσιότητα και από τη μουσική μεταφορά του, σε μελοποίηση Λουκά Θάνο και ερμηνεία Νίκου Ξυλούρη.
Στην εικόνα φαίνεται ένας γάιδαρος, ο οποίος μάλιστα είναι και φορτωμένος, το ζωάκι με το οποίο ο Βάρναλης παραλληλίζει τους υποδουλωμένους ανθρώπους.
Το ποίημα είναι αλληγορικό. Παραλληλίζει τον γάιδαρο με τον απλό άνθρωπο, τον άνθρωπο που παλεύει για να επιβιώσει, ο οποίος, όπως και ο γάιδαρος, δουλεύει συνέχεια για τα προς το ζην, χωρίς καν να έχει εξασφαλισμένα τα γεράματά του:
Γέρασα κι᾿ ὡς δὲ φελοῦσα
κι᾿ ἀχαΐρευτος κυλοῦσα,
μὲ πετάξανε μακριὰ
νὰ μὲ φᾶνε τὰ θεριά.
Εξετάζοντας την πραγματική εικόνα του ποιήματος, δημιουργούνται συναισθήματα συγκίνησης για τον γάιδαρο και τα παράπονά του. Στο ποίημα υπάρχει και το συναίσθημα της συμπόνιας καθώς παρατηρείται ο γάιδαρος να εργάζεται σκληρά σε όλη του ζωή χωρίς οίκτο από τους ανθρώπους, οι οποίοι τον κακομεταχειρίζονται κιόλας, έως και τα βαθιά του γεράματα:
-Δὲ βαστάω! Θὰ πέσω κάπου!
-Ντράπου! Τὶς προγόνοι ντράπου!
-Ἀντραλίζομαι!... Πεινῶ!...
-Σούτ! θὰ φᾶς στὸν οὐρανό!»
Εκείνο που γεμίζει απελπισία τους αναγνώστες είναι η μεταφορική σημασία του ποιήματος. Η μοίρα του γαϊδάρου είναι συγγενής με τη μοίρα των ανθρώπων, οι οποίοι πολλές φορές έχουν τα ίδια συναισθήματα με αυτά του γαϊδάρου. Το ποίημα ξεκάθαρα συμβολίζει ότι κανείς πρέπει να αγωνιστεί για τα δικαιώματά του και ότι τίποτε δεν χαρίζεται άνευ αγώνων:
Μὴ χτυπᾷς τὸν ἀδερφό σου-
τὸν ἀφέντη τὸν κουφό σου!
Καὶ στὸν ἵδρο τὸ δικὸ
γίνε σὺ τ᾿ ἀφεντικό.
Στο τέλος του ποιήματος, ο ίδιος ο ποιητής δείχνει να ελπίζει ότι μπορεί να υπάρξει μια κοινωνία με δικαιοσύνη και ανθρωπιά. Παραπέμπει στις κομμουνιστικές χώρες, ξανά αλληγορικά:
Το ποίημα μελοποιήθηκε το 1974 από τον Λουκά Θάνο και ακούστηκε πρώτη φορά από τη φωνή του Νίκου Ξυλούρη, στον δίσκο του Σάλπισμα, ο οποίος κυκλοφόρησε το 1978. Κατόπιν τραγουδήθηκε και από άλλους καλλιτέχνες, αλλά η ερμηνεία του Νίκου Ξυλούρη θεωρείται η καλύτερη και αυτή που άφησε ιστορία.
Η έξοδος του Μεσολογγίου. 1853. Έργο του Θεόδωρου Βρυζάκη. Εθνική Πινακοθήκη.
Ποιος άνθρωπος είναι ελεύθερος και ποιος δούλος; Κατά τον Έλληνα στωικό φιλόσοφο Επίκτητο, μπορεί να είσαι ελεύθερος ακόμη και μέσα σε μία φυλακή. Το πεδίο της ελευθερίας του Επίκτητου βρίσκεται στη σχέση του ανθρώπου με τον εαυτό του και όχι με τους άλλους, είναι έξω από τον κόσμο και τις μέριμνές του. Μάλιστα έλεγε πως η ελευθερία και η σκλαβιά δεν είναι παρά ονόματα για την αρετή και την κακία, ενώ και οι δύο εξαρτώνται από τη βούληση. Κανένας δεν μπορεί να είναι δούλος όταν η βούληση του είναι ελεύθερη. Στο εγχειρίδιο του, στο οποίο καταγράφεται η φιλοσοφική του σκέψη από τον μαθητή του Φλάβιο Αρριανό, μας αναφέρει πως: «ἢ περὶ τὰ ἔσω φιλοτεχνεῖν ἢ περὶ τὰ ἔξω· τοῦτʹ ἔστιν ἢ φιλοσόφου τάξιν ἐπέχειν ἢ ἰδιώτου» που σημαίνει πως «ή προς τα εσωτερικά να προσαρμόζεις τον εαυτό σου ή προς τα εξωτερικά, δηλαδή να επέχης τάξιν ή φιλοσόφου ή ιδιώτου».
Νοούμενη με αυτό τον τρόπο την εσωτερική ελευθερία, ο Διονύσιος Σολωμός δε θα μπορούσε να δώσει πιο επιτυχημένο τίτλο στο έργο του για την πολιορκία του Μεσολογγίου από τον τίτλο “Ελεύθεροι Πολιορκημένοι”, παίζοντας ουσιαστικά μέσα από την αντίθεση των λέξεων.
Ο Διονύσιος Σολωμός, που γεννήθηκε στις 8 Απριλίου του 1798 στη Ζάκυνθο και που έγινε περισσότερο γνωστός για τον «Ύμνο εις την Ελευθερία», έζησε την επανάσταση του 1821. Το ποίημα του «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» αναφέρεται στην πολιορκία του Μεσολογγίου, μία ένδοξη σελίδα της ελληνικής ιστορίας. Αν και τα γεγονότα που προηγήθηκαν δεν μας τιμούν ιδιαίτερα σαν έθνος, διότι η πτώση του Μεσολογγίου είναι ουσιαστικά αποτέλεσμα του εμφυλίου πολέμου που ξέσπασε μετά την επανάσταση του 1821, δίνοντας την ευκαιρία στους Τούρκους να βάλουν πόδι στη Ρούμελη. Όλα αυτά συμβαίνουν ενώ μπαίνει η άνοιξη του 1826 και είναι μία ιδιαίτερα ωραία και ανθοφορούσα άνοιξη. Η φύση βρίσκεται σε μία εξαιρετική έξαρση δημιουργίας, αλλά οι Μεσολογγίτες μετά από φοβερές κακουχίες την Κυριακή των Βαΐων αποφασίζουν να βγούνε από τα τείχη της πόλης σε μία ύστατη προσπάθεια να σωθούν.
Παρ’ όλα αυτά, για τον μεγάλο Έλληνα Ποιητή, οι κάτοικοι στο Μεσολόγγι μπορεί να πολιορκούνταν στο σώμα από τις κακουχίες, τις αρρώστιες και τον εχθρό, αλλά όλα αυτά τελούνταν στην επιφάνεια ή αλλιώς στη φλούδα της ζωής, καθώς το πνεύμα τους, η καρδιά τους, η ύπαρξή τους ολόκληρη ήταν ελεύθερη, απαλλαγμένη από κάθε είδους πολιορκία.
Το έργο αυτό ποτέ δεν ολοκληρώθηκε κι έφτασε σ’ εμάς σε χειρόγραφα, συγκροτημένα σε τρία Σχεδιάσματα σε αποσπασματική μορφή. Το θαυμαστό μάλιστα είναι ότι, μέσα από αυτή την αποσπασματικότητα ο Σολωμός φθάνει στην τελειότητα και την ολοκλήρωση.
Από την αρχή του ποιήματος στο (Α΄ Σχεδίασμα) φαίνεται η έννοια της δικαιοσύνης ν’ απασχολεί πολύ έντονα τον ποιητή:
Ο στοχαστής, κριτικός και συγγραφέας Λεωνίδας Κοβάτσης στο έργο του «Ο ποιητικός λόγος και η αλήθεια» μας λέει: «Η Δίκαιη Λύρα συμβολίζει την διαρκή τάση εναρμόνισης του καλού με το κακό, του φωτός με το σκοτάδι, του τρομερού με το ωραίο. Και σ’ αυτή την εναρμόνιση τείνει ο Σολωμός σε όλη την ποίησή του. Αλλά η εναρμόνιση αυτή που είναι η βάση της ελευθερίας, προϋποθέτει κάποια ενδυνάμωση της ψυχής. Και η ενδυνάμωση θα έλθει μέσα από τον αυτοπεριορισμό, που στο ποίημα παρομοιάζεται με το «αλωνάκι» Αυτό το Αλωνάκι θα το εννοήσουμε σαν ένα τοπίο της ψυχής και σαν ένα (αλωνάκι του ήλιου) δηλαδή σαν ένα τόπο όπου η αλήθεια φωτίζεται…Το (ένδοξο αλωνάκι) που είναι ένας χώρος εσωτερικότητας, μορφοποιείται στον εξωτερικό κόσμο και γίνεται το Μεσολόγγι. Ένας τόπος ή καλύτερα ένα τοπίο, όπου εξωτερικεύεται και πραγματώνεται η ιδέα της ελευθερίας».
Κατά τη περίοδο 1833-1844 στην Κέρκυρα ο Σολωμός επεξεργάστηκε το (Β΄ Σχεδίασμα) των Ελεύθερων Πολιορκημένων, οπότε αρχίζει να το ξαναπλάθει σε νέα μορφή (Γ’ Σχεδίασμα), σε στίχους λιτούς, χωρίς ομοιοκαταληξίες, αλλά αρμονικότατους. Το (Β΄ Σχεδίασμα) Είναι γραμμένο σε δεκαπεντασύλλαβο με ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία.
Στο δεύτερο απόσπασμα του Β Σχεδιάσματος ο ποιητής θα γράψει:
Η φύση δεν γνωρίζει από ιστορικά γεγονότα. Ο Σολωμός δίνει όλη την ομορφιά της άνοιξης μέσα από εικόνες και χρώματα με λυρικές ποιητικές φράσεις. Όλα βρίσκονται στην καλύτερή τους ώρα. Μία μαγεία της φύσης όπου η ζωή αποκτά τέτοια βαρύτητα που κάνει ακόμη και το θάνατο μακρινό και ξένο, αλλά συνάμα τόσο αβάσταχτο που είναι σαν να πεθαίνει κανείς χίλιες φορές μία τέτοια μέρα. Μέσα σε αυτή την επιθυμία της φύσης για δημιουργία, η ανθρώπινη ψυχή κλονίζεται και επιθυμεί να ζήσει. Όμως όλα αυτά τελούνται κάτω υπό το βάρος μίας οδύνης, γιατί ήδη στο πρώτο απόσπασμα ο Σολωμός μας περιγράφει με τον πιο παραστατικό τρόπο τη νεκρική σιωπή που επικρατεί στον κάμπο. Παντού βασιλεύει η ερημιά και ο θάνατος. Είναι μια βαθιά εσωτερική αλήθεια. Μόνο ένα πουλί κελαηδάει, καθώς έχει βρει ένα σπόρο για να φάει και η μάνα ζηλεύει που δεν μπορεί να βρει τίποτα για να ταΐσει τα παιδιά της, ενώ το τουφέκι του σουλιώτη έχει γίνει πια άχρηστο στα χέρια του, μία βαθιά επίγνωση τόσο για τον ίδιο όσο και για τον εχθρό. Ας παραθέσουμε όμως τους στίχους του πρώτου αποσπάσματος:
Τα μάτια η πείνα εμαύρισε· στα μάτια η μάνα μνέει·
Στέκει ο Σουλιώτης ο καλός παράμερα και κλαίει:
«Έρμο τουφέκι σκοτεινό, τι σ’ έχω γω στο χέρι;
Οπού συ μου ‘γινες βαρύ κι ο Αγαρηνός το ξέρει».
(Ελεύθεροι Πολιορκημένοι, Β΄ Σχεδίασμα)
Οι αξεπέραστοι στίχοι του Δ. Σολωμού είναι σε όλους μας γνωστοί. Ο κάμπος του Μεσολογγίου, κατά τη διάρκεια της δεύτερης πολιορκίας και λίγο πριν την μεγάλη «έξοδο», το αθάνατο «αλωνάκι» του μεγάλου μας ποιητή Δ. Σολωμού, έγινε μέσα από την ποίησή του, σύμβολο αιώνιο απόφασης για ελευθερία, αψηφώντας τον βέβαιο θάνατο. (Τα μάτια μου δεν είδαν τόπον ενδοξότερον από τούτο το αλωνάκι, Δ. Σολωμός , Α΄ Σχεδίασμα)
Νεκρική σιγή, ερημιά, θάνατος, η μάνα που πεινάει και ορκίζεται εκδίκηση. Και παράμερα ο «καλός» Σουλιώτης.
Ας σκιαγραφήσουμε σε λίγες γραμμές το πορτραίτο του Σουλιώτη, όπως μας το δίνει ο ποιητής εδώ και όπως μπορούμε να συμπεράνουμε από την ιστορία που τον συνοδεύει.
Είναι ένας φυγάς, ένας εξόριστος από την πατρίδα του, το Σούλι, όταν αυτό με προδοσία ή όχι έπεσε στα χέρια του αδίστακτου και πολυμήχανου, Αλή Πασά(1803). Άλλοι Σουλιώτες τράβηξαν στα Τζουμέρκα, άλλοι στα Επτάνησα, άλλοι προς τη στερεά Ελλάδα. Διασκορπίστηκαν στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Είναι λοιπόν ένας άπατρις που κουβαλάει όμως μαζί του την πατρίδα, το πάθος και το πείσμα για ελευθερία, το στίγμα ίσως της προδοσίας ενός πολύχρονου αγώνα, τη διάψευση του απόρθητου «οχυρού» της πατρίδας του και φυσικά τη φήμη - πραγματικότητα του άξιου και αξεπέραστου πολεμιστή.
Με βάση τα παραπάνω ο «καλός» Σουλιώτης, ο άξιος, ο αντρείος, ο γενναίος, ο ωραίος στέκει «παράμερα». Το επίρρημα αυτό, το οποίο χρησιμοποιεί και στο Α΄ Σχεδίασμα ο ποιητής, δείχνει ακριβώς την αποξένωση από την φυσική του ιδιότητα που είναι ο πόλεμος και ο αγώνας για ελευθερία. Δηλώνει την κατάντια αυτών των αδούλωτων ανθρώπων που δεν ήταν μόνο θέμα ήττας στο Σούλι, αλλά και αντιμετώπισης από τους ίδιους τους φορείς της εξουσίας του αγώνα. Νιώθει θιγμένος και «άχρηστος». Δεν είναι μόνο η πείνα, όπως εύκολα εικάζουμε, είναι περισσότερο η ψυχική καταρράκωση. Γι΄ αυτό και κλαίει, δηλαδή θλίβεται, σκέφτεται, μονολογεί, αναρωτιέται και μιλάει στο όπλο του, τον μοναδικό του σύντροφο.
Το αποκαλεί «έρμο», «σκοτεινό» και «βαρύ». Το έρμο, πέρα από τη σημασία έρημο, μόνο, παραπέμπει και στην έννοια του δυστυχισμένου, του αξιοθρήνητου (π.χ. Έρμη φτώχια). Καταπληκτική η λαϊκή εκδοχή της λέξης από τον ποιητή. Το ντουφέκι εκτός από αξιοθρήνητο είναι και σκοτεινό, ο ρόλος του δεν είναι ξεκάθαρος. Η απραξία ενοχλεί τον Σουλιώτη. Ας θυμηθούμε εδώ τα επεισόδια που σημειώθηκαν στο Μεσολόγγι από Σουλιώτες που εκβίαζαν τον Μπάυρον να τους αφήσει να πάνε να πολεμήσουν άμεσα. Κι εκείνος βρισκόμενος σε αδιέξοδο μπροστά στην ασυγκράτητη απαίτησή τους έδωσε το ελεύθερο, με αποτέλεσμα την φρικτή ήττα στο Πέτα Άρτας (4 Ιουλίου 1822).
Το έρμο και σκοτεινό τουφέκι στα χέρια ενός καλού Σουλιώτη που το μόνο που έμαθε είναι να ασκείται για πόλεμο, στα άγρια βουνά, γίνεται επικίνδυνο. Το όπλο, από μέσο αγώνα στα χέρια του νέου, γίνεται ενοχή και «προδοσία». Ο ρόλος του σκοτεινός και απροσδιόριστος. Γύρω του σιωπή. Πείνα, εξάντληση, και αδιέξοδο. Απέξω από το στρατόπεδο «όσ’ άνθια βγαίνουν και καρποί, τόσ’ άρματα σε κλειούνε». Και ο Αγαρηνός γνωρίζει πολύ καλά την κατάσταση.
Το όπλο στα χέρια του Σουλιώτη έγινε «βαρύ». Όχι τόσο από την πείνα, όσο από την έλλειψη προοπτικής του αγώνα. Το τουφέκι έγινε «βαρύ χρέος», έγινε «η τιμωρός αυτοσυνείδηση». Στο πρόσωπο του ηρωικού Σουλιώτη, καθρεφτίζεται κάθε αγωνιζόμενος Έλληνας εκείνης της καμπής του αγώνα! Η μόνη λύση στο δίλλημα αυτού του διαλόγου, Σουλιώτης- Όπλο θα δοθεί με την υπερβατική απόφαση της Εξόδου. Η κόψη του σπαθιού είναι ακριβώς το όριο μεταξύ σκλαβιάς και ελευθερίας, θανάτου και αθανασίας. Την ώρα που ο Σουλιώτης λύγισε «άστραψε φως και γνώρισε ο νιος τον εαυτό του», κατανόησε το βαθύτερο είναι του και τον προορισμό του. Όταν μέσα του ωρίμασε η απόφαση της εξόδου, κατανόησε πως η επιλογή του αυτή έχει νόημα πανανθρώπινο.
Λέγεται ότι πίσω από τον «καλό» Σουλιώτη του Σολωμού, λάμπει η μορφή του Μάρκου Μπότσαρη, του ατρόμητου και παράτολμου Σουλιώτη που έγινε ο λεοντόκαρδος υπερασπιστής της πόλης του Μεσολογγίου και έδωσε με αυταπάρνηση τη ζωή του για τον Αγώνα. Ο Σολωμός δεν μεροληπτεί υπέρ κάποιου αγωνιστή περισσότερο. Όλοι για αυτόν είναι οι αθάνατοι ήρωες. Μόνο στην περίπτωση του Μάρκου Μπότσαρη συγκινείται και ο ίδιος ο ποιητής και καταθέτει τη γνωστή ωδή του μετά τον θάνατο του ήρωα, όπου τον παρομοιάζει με τον Έκτορα της Τροίας.
Τους στίχους έχει γράψει ο Γιώργος Σκούρτης και το τραγούδησε ο Νίκος Ξυλούρης, όπως και ορισμένα από τα καλύτερα τραγούδια που συνέθεσε ο Μαρκόπουλος.
Το ποίημα του Κώστα Βάρναλη, ‘ Οι πόνοι της Παναγιάς’ ξαφνιάζει συγκινησιακά με την τρυφερότητα και την ‘άλλη’ διάσταση που δίνει στο σύμβολο Παναγιά. Οι πόνοι της, προσλαμβάνονται και νοούνται σαν πόνοι Μάνας, πόνοι γυναίκας Μάνας. Εικονογραφούνται φαντασιακά σαν γέννα, θηλασμός, προστασία, φροντίδα, ανατροφή. Δημιουργία και διδαχή ανθρώπου.
Ωστόσο ο ποιητής μοιάζει να μην αρκείται σε αυτούς τους συμβολισμούς μόνο.
Η Παναγιά είναι σύμβολο μεγαλύτερης ευρύτητας. Ασφαλώς εμπερικλείει πολλές άλλες έννοιες και μάλιστα διαφορετικές για κάθε άνθρωπο και ιδεολογία. Άλλες οι προβολές του θεϊστή, άλλες του μαρξιστή, που μπορεί να εικονοποιεί μια Παναγιά κόκκινη, Αντιφωνήτρια, και Λαοδηγήτρια….. Ο πολυσυμβολισμός αυτός επιβεβαιώνεται από το μεγάλο αριθμό Θεοτοκωνυμίων, ένα από τα οποία είναι και το Πλατυτέρα. Δηλώνει ότι η Παναγία είναι ευρύτερη, πλατύτερη, μπορεί να εμπερικλείει εμάς του άλλους όλους, το σύμπαν. Είναι Μήτηρ Θεού. Ψυχοδυναμικά είναι η μήτρα της ζωής, του κόσμου. Είναι ο κόσμος.
Ο μαρξιστής ποιητής ο Βάρναλης, μαχητικός επίσης δημοτικιστής σχολαστικός μάστορας της γλώσσας, προκαλεί του συνειρμούς μας βάζοντας στα χείλη της Παναγιάς τα λόγια …. ‘ χίλιες φορέςνα γεννηθείς’. Δεν λέει ‘ χίλιες φορές να σε γεννήσω’. Πράγμα που ευοδώνει την εικασία ότι δεν υπαινίσσεται τις ωδίνες του τοκετού ούτε και περιορίζει την αγωνία για το μεγάλωμα παιδιού στην γυναικεία αρμοδιότητα . Οι πόνοι της Παναγιάς νοούνται σαν άφυλο ανθρώπινο συναίσθημα και σαν τέτοιο ‘επιτρέπεται ’ και στον άνδρα. Στον στοργικό εκείνον άνδρα που μπορεί να προσφέρει ‘μητρική’ τρυφερότητα. Άλλωστε ο χαρακτηρισμός ‘μητρικός άνδρας’ αυτό δηλώνει. Δεν υπονοεί ανταγωνισμό η ακύρωση της γυναίκας. Ο άνδρας δεν γεννά, δεν γαλουχεί μπορεί ωστόσο να είναι ο πατέρας πελεκάνος, που αυτοτραυματίζεται μέχρι θανάτου για να σώσει με το αίμα του το παιδί του. Ξέρει να εφαρμόσει μια σωτήρια μετάγγιση…… Η αρχαγγελική φωνή του Νίκου Ξυλούρη που αποδίδει το μελοποιημένο από τον Λουκά Θάνου ποίημα είναι η ακαταμάχητη επιβεβαίωση της νοητική εικόνας του ‘μητρικού άνδρα’.
Δεν θα ήταν λοιπόν υπερβολικό να υποθέσουμε ότι οι πόνοι της Παναγιάς - σύμβολο ευρύτερο του φύλου, -μέσα από μια μαρξιστική ιδεολογία μπορεί να είναι ο κάθε ένας από εμάς στον αγώνα του για ένα καλλίτερο κόσμο, για ένα καλλίτερο αύριο. Να είναι η έγνοια μας για τον άλλον. Πρώτα από όλα και πάνω από όλα για το παιδί, το δικό μας, του άλλου, της γενιά που ζούμε και της γενιάς που είναι να έρθει. Να είναι η εξύψωση της διαπροσωπικής σχέσης με ηθικούς κώδικες όπως…… ‘Δε θα σεμάθω να μιλάς και τ' άδικο φωνάξεις’…… να είναι ελπίδα και φιλοδοξία τρόπου ζωής …. ‘όχι σκλάβος ή προδότης’…….
Συ θα `χεις μάτια γαλανά
θα `χεις κορμάκι τρυφερό
θα σε φυλάω από ματιά κακή
και από κακό καιρό
Από το πρώτο ξάφνιασμα
της ξυπνημένης νιότης
δεν είσαι συ για μάχητες
δεν είσαι συ για το σταυρό
εσύ νοικοκερόπουλο
όχι σκλάβος, όχι σκλάβος ή προδότης
Κι αν κάποτε τα φρένα σου
το δίκιο φως της αστραπής
κι αν η αλήθεια σου ζητήσουνε
παιδάκι μου να μην τα πεις
Θεριά οι ανθρώποι δεν μπορούν
το φως να το σηκώσουν
δεν είναι η αλήθεια πιο χρυσή
σα την αλήθεια της σιωπής
χίλιες φορές να γεννηθείς
