SOS ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑ

Η Μονεμβασιά δεν είναι ένα ακόμη σημείο στον χάρτη των εργολαβικών φιλοδοξιών του Υπουργείου Πολιτισμού. Είναι ένας βράχος-σώμα, ένα οχυρωμένο ίχνος αιώνων, ένας τόπος που δεν προσφέρεται για την αυτάρεσκη επίδειξη μιας εξουσίας που συγχέει την προστασία με την επέμβαση, την προσβασιμότητα με την αλλοίωση, την ανάπτυξη με την επιβολή. Και όμως, αυτό ακριβώς φαίνεται να συμβαίνει σήμερα: ένα τελεφερίκ επιχειρείται να εγκατασταθεί μπροστά στον Βράχο της Μονεμβασιάς, μέσα σε ένα τοπίο θεσμικής αδιαφάνειας, αρχαιολογικής βιασύνης και πολιτικής αλαζονείας που φέρει, όσο κι αν επιχειρείται να διαχυθεί σε επιτροπές, δήμους, οργανισμούς και τεχνικούς φακέλους, τη βαριά υπογραφή της Λίνας Μενδώνη.

Το γεγονός είναι εξαιρετικά σοβαρό: κατά τις εργασίες εκσκαφής, πριν από το Πάσχα, το τρυπάνι που άνοιγε το έδαφος για το έργο έπεσε πάνω σε αρχαίο κτίσμα. Δεν μιλάμε, λοιπόν, πια, για μια αφηρημένη ανησυχία κάποιων «ρομαντικών» που δεν καταλαβαίνουν την πρόοδο, όπως συχνά αρέσκεται να υπονοεί η εξουσία όταν στριμώχνεται. Μιλάμε για πραγματικό αρχαιολογικό εύρημα, μέσα σε έναν χώρο εξαιρετικής ιστορικής πυκνότητας, μόλις λίγα μέτρα από την Πύλη του Κάστρου. Και εδώ αρχίζει η πολιτική ντροπή: δεν φαίνεται να είχαν προηγηθεί οι αναγκαίες δοκιμαστικές τομές, δηλαδή η στοιχειώδης εκείνη επιστημονική προφύλαξη που σε έναν τέτοιο τόπο δεν είναι πολυτέλεια, αλλά καθήκον.

Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι η Μονεμβασιά αντιμετωπίστηκε όχι ως αρχαιολογικό σώμα, αλλά ως τεχνικό εμπόδιο. Πρώτα μπαίνει το μηχάνημα, μετά ανακαλύπτεται η ιστορία. Πρώτα ανοίγει η πληγή, μετά καλείται η επιστήμη να εξηγήσει το αίμα. Αυτή είναι η πιο ωμή ειρωνεία ενός Υπουργείου Πολιτισμού που, ενώ θα όφειλε να προηγείται της φθοράς, εμφανίζεται να την ακολουθεί ασθμαίνοντας, σαν να ενημερώνεται από το τρυπάνι για το τι υπάρχει κάτω από το έδαφος που υποτίθεται ότι προστατεύει.

Και δεν είναι μόνο αυτό. Υπάρχουν καταγγελίες για εκβραχισμούς, ενώ είχε δοθεί η εντύπωση —και φέρεται να αποτυπώνεται και στα πρακτικά του ΚΑΣ— ότι κάτι τέτοιο δεν θα συνέβαινε. Δηλαδή έχουμε ξανά τη γνώριμη διγλωσσία της εξουσίας: άλλα στα συμβούλια, άλλα στο εργοτάξιο· άλλα στην αίθουσα των διαβεβαιώσεων, άλλα πάνω στον βράχο. Το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο, από όργανο προστασίας, κινδυνεύει να μετατραπεί σε τελετουργικό επικύρωσης προειλημμένων αποφάσεων. Και η Μενδώνη, με τη συνήθη ψυχρή της βεβαιότητα, μοιάζει να χρησιμοποιεί τη λέξη «γνωμοδότηση» όπως άλλοι χρησιμοποιούν το παραπέτασμα: όχι για να φωτίσει, αλλά για να κρύψει.

Το ακόμη βαρύτερο, όμως, είναι το ζήτημα της οικοδομικής άδειας. Ενώ ζητήθηκε να προσκομιστεί η οριστική άδεια του έργου, η απάντηση της υπουργού κινήθηκε σε μια επιδεικτική περιφορά γύρω από το ουσιώδες: Ταμείο Ανάκαμψης, υποέργα, αναθέτουσες αρχές, ΚΑΣ, μελέτες, εγκρίσεις.

Όλα ειπώθηκαν, εκτός από το ένα: πού είναι η άδεια;

Υπάρχει;

Έχει εκδοθεί;

Την έχει δει κανείς;

Την έχει ελέγξει η αστυνομική αρχή που, σύμφωνα με τα ρεπορτάζ, τη ζήτησε;

Ή μήπως η Μονεμβασιά μπήκε στη νέα κατηγορία των μνημείων όπου η νομιμότητα θεωρείται ενοχλητική λεπτομέρεια μπροστά στην ταχύτητα της απορρόφησης;

Επειδή το έργο χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης, η σκιά βαραίνει πολλαπλά. Δεν είναι μόνο ο βράχος. Είναι το ευρωπαϊκό χρήμα. Είναι η υποχρέωση διαφάνειας. Είναι το ερώτημα αν ένα έργο σε αρχαιολογικό χώρο μπορεί να προχωρά χωρίς να έχει παρουσιαστεί καθαρά η άδεια που το νομιμοποιεί. Είναι, τελικά, το ερώτημα αν η πολιτιστική πολιτική στη χώρα έχει μεταβληθεί σε μηχανισμό μετατροπής των μνημείων σε εργοτάξια με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και εθνική σιωπή.

Και όλο αυτό παρουσιάζεται, βεβαίως, με το ευγενές πρόσχημα της προσβασιμότητας. Ποιος θα τολμήσει να μιλήσει εναντίον της προσβασιμότητας; Κανείς σοβαρός άνθρωπος. Ακριβώς γι’ αυτό η επίκλησή της γίνεται τόσο επικίνδυνη όταν χρησιμοποιείται ως ασπίδα για ένα έργο που αλλοιώνει το ίδιο το τοπίο που υποτίθεται ότι ανοίγει στους πολίτες.

Η προσβασιμότητα δεν είναι τσιμεντένιο άλλοθι.

Δεν είναι μαγική λέξη που ακυρώνει την αρχαιολογία, την πολεοδομία, την τοπιακή ευθύνη, την υποχρέωση διαλόγου. Η προσβασιμότητα, όταν γίνεται εργολαβικό δόγμα, παύει να είναι δικαίωμα και μετατρέπεται σε ιδεολογικό πρόσχημα.

Η Μονεμβασιά, λοιπόν, κινδυνεύει να γίνει το απόλυτο δείγμα αυτής της νέας πολιτικής αισθητικής: ένας τόπος μοναδικός, βαθύς, ανυπάκουος στη φτήνια της εποχής, να παραδίδεται σε ένα τεχνικό αντικείμενο που θα εγκατασταθεί όχι ως λύση, αλλά ως μόνιμη οπτική προσβολή.

Ο βράχος δεν χρειάζεται να «αναβαθμιστεί». Δεν είναι εμπορικό κέντρο. Δεν είναι θεματικό πάρκο. Δεν είναι σκηνικό για φωτογραφίες υπουργικών εγκαινίων. Είναι μνημειακό τοπίο. Και όποιος δεν καταλαβαίνει τη διαφορά, δεν πρέπει να αποφασίζει για την τύχη του.

Ο Δήμος Μονεμβασίας οφείλει επίσης να πάψει να κοιτάζει το έργο σαν τουριστικό λαχείο. Γιατί μπορεί πολύ γρήγορα να βρεθεί με κάτι πολύ χειρότερο από μια χαμένη ευκαιρία: με ένα σταματημένο εργοτάξιο στην είσοδο του Κάστρου, με έναν πληγωμένο βράχο, με διεθνή αρνητική δημοσιότητα, με ερωτήματα για τη διαχείριση ευρωπαϊκών πόρων, με κατοίκους και επισκέπτες να βλέπουν μπροστά τους όχι την «ανάπτυξη», αλλά την υλική μορφή μιας πολιτικής επιπολαιότητας. Και τότε κανένα δελτίο τύπου δεν θα μπορεί να ξανακάνει το τραύμα «όραμα».

Αυτό που χρειάζεται τώρα δεν είναι άλλη μία υπουργική απάντηση με τη γνωστή γλώσσα της αποφυγής.

Χρειάζεται άμεση παύση των εργασιών.

Χρειάζεται δημοσιοποίηση όλων των αδειών, όλων των μελετών, όλων των πρακτικών, όλων των δεσμεύσεων.

Χρειάζεται πλήρης αρχαιολογικός έλεγχος, με δοκιμαστικές τομές, τεκμηρίωση και δημόσια λογοδοσία. Χρειάζεται να μάθουμε ποιος έδωσε εντολή να αρχίσουν οι εργασίες με αυτόν τον τρόπο, ποιος γνώριζε, ποιος υπέγραψε, ποιος σιώπησε.

Η Μενδώνη δεν μπορεί να εμφανίζεται διαρκώς ως η ψυχρή διαχειρίστρια της αναπόφευκτης προόδου.

Δεν είναι αναπόφευκτο να βαφτίζεται η αλλοίωση «προσβασιμότητα».

Δεν είναι αναπόφευκτο να προχωρούν έργα σε μνημεία μέσα σε σκιές. Αναπόφευκτη είναι μόνο η πολιτική ευθύνη όταν η κοινωνία αποφασίσει να τη ζητήσει.

SOS για τη Μονεμβασιά, λοιπόν.

Να σταματήσει τώρα το έργο. Να εμφανιστούν τώρα οι άδειες.

Να ελεγχθεί τώρα το εργοτάξιο. Να προστατευτεί τώρα ο βράχος.

Γιατί αν η Μονεμβασιά γίνει υπόθεση Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας, θα φταίνε όσοι νόμισαν ότι μπορούν να τρυπήσουν τον βράχο της ανενόχλητοι.

Πηγή